Logo3
Yaraneh

شاید روزی که یکی از کاندیداهای انتخابات ریاست‌جمهوری نهم در سال 84 بحث پرداخت یارانه‌های نقدی به مبلغ 50 هزار تومان (با نرخ آن زمان) را برای هر ایرانی مطرح کرد، هرگز برای عوام روشن نبود که همین موضوع روزگاری به یکی از پایه‌های موثر و اصلی اقتصاد ایران مبدل خواهد شد؛ موضوعی که شاید بسیاری آن را یک حربه‌ تبلیغاتی و غیر قابل اجرا می‌پنداشتند اما بسیار زود به برنامه‌ای ختم شد که تدوین آن را رییس‌جمهور پیشین ایران، جراحی اقتصاد کشور و مخالفان وی، سلاخی اقتصادی نامیدند اما برنامه «هدفمندی یارانه‌ها» از کجا شروع شد و با طی چه مسیرهایی، اکنون به یک «سرجهازی» ناخواسته برای دولت یازدهم رسید.

 

شروع از شعار «هر ایرانی 50 هزار تومان»


برای نخستین بار یکی از کاندیداهای انتخابات ریاست‌جمهوری نهم از شعار اصلی انتخاباتی خود مبنی بر پرداخت مبلغ 50 هزار تومان به هر ایرانی بالای 18 سال رونمایی کرد و پشت‌پرده‌ شعار خود را تیم کارشناسی با سرپرستی مشاور اقتصادی‌اش یعنی مسعود نیلی معرفی کرده بود.
البته در همان زمان، روزنامه کارگزاران مدعی شده بود که این طرح پیش از شیخِ اصلاحات، از سوی رییس وقت سازمان مدیریت با ادبیاتی دیگر به رییس دولت اصلاحات پیشنهاد شده بود. بر اساس ادعای این روزنامه، رییس‌جمهور اسبق به‌ دلیل اهمیت چند وجهی آزادسازی قیمت سوخت به‌عنوان مهم‌ترین جراحی اقتصاد ایران و نیز عواقب احتمالی اجتماعی و سیاسیِ ناشی از گران‌ شدن بنزین، اجرای آن را به اجماع سران مشروط کرده بود؛ ماجرایی که البته کاندیدای حزب اعتماد ملی در آن زمان با انتشار جوابیه‌ای آن را دور از واقعیت خوانده بود. در همین حال، برخی دیگر نیز جمشید پژویان را تئوریسین اصلی این طرح، آن هم پیش از دهه 70 معرفی می‌کنند.
در هر صورت با پایان یافتن دولت هشتم، چنین طرحی به مرحله اجرا نرسید اما روایت‌های برخی، حکایت از آن دارد که طرح فوق بسیار پیش‌تر و در دولت‌های قبل از نهم و دهم نیز مطرح شده بود؛ چه آنکه برخی کارشناسان ادعا می‌کردند که این طرح سال‌ها در دولت‌های اصلاحات و سازندگی در دست بررسی بود اما به ‌دلیل مهیا نبودن زیرساخت‌های اقتصادی، به‌طور جدی به آن پرداخته نشد.
به‌ هر روی، با شکست کاندیدای حزب اعتماد ملی از اکبر هاشمی رفسنجانی و محمود احمدی‌نژاد در واپسین ساعات شمارش آرای انتخابات ریاست‌جمهوری 84، این طرح نیز از تیتر اخبار روزنامه‌ها کنار رفت. با گذشت سه سال از آن انتخابات، دوباره بحث تقسیم 34 هزار میلیارد تومان سود سهام نفت بین مردم، این بار از سوی احمدی‌نژاد بالا گرفت اما همان کاندیدایی که این بار خود را برای انتخابات 88 آماده می‌کرد با ورود به این بحث، مدعی شد در آستانه انتخابات، این طرح از شعار انتخاباتی وی در انتخابات 84 اقتباس شده است.
ستاد انتخاباتی این کاندیدا با اشاره به محاسبات کارشناسی اعلام کرده بود كه با سقوط قيمت نفت به 50 دلار، طرح يارانه نقدي احمدي‌نژاد تنها در حد 20هزار تومان برای هر نفر آن هم براي 70 درصد جمعيت کشور قابلیت اجرایی دارد. با این حال، با وجود مخالفت برخی کارشناسان و البته رقیبان انتخاباتی محمود احمدی‌نژاد، او چند ماه پیش از انتخابات، این طرح را به پشت تریبون‌های سخنرانی‌های احساسی و هیجانی خود برد.

و سرانجام تصویب شد


موضوعی که تحت عنوان قانون هدفمند کردن یارانه‌ها و در قالب طرح تحول اقتصادی در حد فاصل زمستان ۸۷ تا آذرماه 88 به صورت لایحه از سوی دولت نهم ارایه شد و پس از مدت‌ها کش و قوس، با اعمال تغییراتی به تصویب مجلس و شورای نگهبان رسید و سرانجام در تاریخ ۲۷ آذرماه ۸۹، رییس‌جمهور وقت ایران رسما آغاز اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها را اعلام کرد.
بر این اساس، از صبح آخرین روز آذرماه آن سال، پس از استقرار نیروهای انتظامی و امنیتی برای مقابله با هرگونه اعتراض در پمپ بنزین‌های سراسر کشور، دولت با انتشار اطلاعیه‌ای اعلام کرد از این پس قیمت بنزین آزاد لیتری ۷۰۰ تومان، گاز اتومبیل متر مکعبی ۳۰۰ تومان و گازوییل آزاد هم لیتری ۳۵۰ تومان خواهد بود. همچنین مطابق این قانون، حامل‌های انرژی، آب و نان در سراسر ایران با بهای جدید ارایه می‌شد و 16 قلم کالا و خدمات مشمول حذف یارانه و عرضه به قیمت بین‌المللی شده بودند. در مدت پنج سال یارانه نیز کالاهایی چون بنزین، گازوییل، گاز، نفت، برق، آب، گندم، شکر، برنج، روغن و شیر حذف و با قیمت بازارهای منطقه خلیج فارس عرضه می‌شدند.
دولت از محل افزایش قیمت‌های جدید، ۲۰ هزار میلیارد تومان درآمد داشت که می‌بایست نیمی از آن را برای مقابله با تورم به‌صورت نقدی بین مردم توزیع کند و ۳۰ درصد نیز به تولیدکنندگان و ۲۰ درصد به منظور جبران خسارات ناشی از افزایش حامل‌های سوخت، به خود دولت تعلق می‌گرفت. به‌هر ترتیب اولین مرحله هدفمندی یارانه‌ها، با واریز ۴۰ هزار و پانصد تومان به ازای هر نفر در ماه، اجرا شد.

شکست زودهنگام طرحی که خوب اجرا نشد


اما با گذشت مدتی از این طرح، رگه‌هایی از شکست در آن هویدا شد؛ در حالی که یک سال و نیم پس از آغاز طرح، میزان درآمد حاصله ۳۰ هزار میلیارد تومان بود، میزان مصارف به ۶۲ هزار میلیارد تومان رسید تا کسری ۳۲ هزار میلیارد تومانی را برای دولت رقم بزند. دولت نیز ناگزیر بخش زیادی از پرداخت‌های نقدی را از شرکت‌های گاز و آب و فاضلاب تامین کرد. بانک مرکزی هم ۵ هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان اسکناس برای پرداخت یارانه نقدی تولید و به جامعه تزریق کرد.
از سوی دیگر، در یک گزارش با مقایسه سطح قیمت ۱۴ قلم کالای خوراکی اصلی یک خانوار ۴ نفره در دو مقطع آغاز اجرای طرح تا اردیبهشت ۹1، افزایش هزینه ماهانه این خانوار در مصرف هر یک از این اقلام خوراکی با توجه به رشد قیمت‌ها، بیش از ۱۶۲ هزار تومان محاسبه شده در حالیکه تنها ۲۰ هزار تومان از یارانه آنها برای همه هزینه‌های دیگر مانند آب، برق، گاز و... باقی می‌ماند.
با آنکه کاهش مصرف انرژی یکی از اهداف اجرای این طرح بود اما بررسی‌های یک‌ساله نشان داد که پس از یک کاهش مصرف مقطعی، رفتار غلط مصرفی مشترکان نیز برگشت. همچنین بنا به آنچه که کارشناسان معتقد هستند لااقل یکی از دلایل تعلل یا تعمد دولت در افزایش نرخ ارز، تامین منبع برای افزایش یارانه نقدی به خانوارها بود.
سهم تولید از محل یارانه‌ها هم هیچگاه به قدر معین پرداخت نشد و کاهش فاصله طبقاتی نیز که به‌عنوان یکی از اهداف طرح برشمرده می‌شد، هرگز محقق نشد.آیا همه اینها، معنی دیگری جز شکست طرح هدفمندی یارانه‌ها در دولت گذشته می‌تواند داشته باشد؟

هدفمندی یارانه‌ها در نیمه اول تدبیر و امید


پس از انتخاب تدبیر و امیدی‌ها برای به‌دست گرفتن سکان هدایت کشور زخم‌خورده‌ ایران، گمانه‌زنی‌ها در مورد سرنوشت طرح هدفمندی یارانه‌ها شروع شد. با این حال، سرانجام دولت حسن روحانی که ناگزیر زیر سایه‌ تصمیمات دولت قبل و مجلس فعلی حرکت می‌کرد، مرحله دوم طرح هدفمندی یارانه‌ها را از ۲۰ فروردین ۹۳ با ثبت‌نام از متقاضیان این مرحله آغاز کرد.
سیاستی که دولت یازدهم به ناچار برای کاهش فشار شدید به اقتصاد دولت در پیش گرفت، حذف بخشی از طبقات بالای جامعه از لیست دریافت‌کنندگان یارانه نقدی بود اما بعد از گذر زمان کوتاهی، وزیر اقتصاد خبر شوک‌آوری را رسانه‌ای کرد که بر مبنای آن این وزارت‌خانه با اطلاعاتی در اختیار داشت توانست تنها ۲۰۰ هزار نفر غیرنیازمند را شناسایی و معرفی کند.
حالا در حالی که دولت طاقت تامین حجم زیاد یارانه‌های نقدی را در شرایط اسفبار اقتصادی نداشت، ناچار شد در وضعیت استیصال اقتصادی به خود مردم روی بیاورد و از غیرنیازمندان درخواست کند که عدم نیازشان را به دریافت یارانه نقدی خوداظهاری کنند. در همین حال، مخالفان دولت نیز فضاسازی شدیدی علیه تبلیغات رسانه‌ای دولت برای قانع کردن قشر مرفه جامعه به عدم ثبت‌نام برای دریافت یارانه انجام می‌دادند اما سرانجام طبق برخی ادعاها، 7.5 میلیون نفر از مردم از دریافت یارانه انصراف دادند.
از سویی دیگر، دولت تدبیر و امید کوشید حتی در شرایط سخت اقتصادی، تصمیمات کارشناسی را بر تصمیمات هیجانی ترجیح دهد و در برابر افزایش مجدد قیمت‌های انرژی و سوخت از جمله افزایش 300 تومانی نرخ بنزین در فاز دوم طرح، 10 هزار میلیارد تومان را برای کمک به بخش تولید اختصاص داد تا دست‌کم بخشی از ضربات مهلک گذشته را به تولید جبران کند.

طرحی که دیگر به طلاق ازاقتصاد ایران رضایت نمی‌دهد


اما گویا این طرح که آشکارا اقتصاد ایران را با چالش‌های جدی مواجه کرده است، به این راحتی‌ها از ایران طلاق نخواهد گرفت. چه آنکه در لایحه پیشنهادی بودجه 95 از سوی دولت، همچنان این طرح حیّ و حاضر است اما نکته‌ای که در آن همچنان جا را برای گمانه‌زنی باز نگه می‌دارد برخی ابهاماتی است که در لایحه پیشنهادی دولت وجود دارد.
به‌هر‌حال این برنامه تاکنون نه‌تنها نتوانست با جراحی اقتصاد ایران، نجات‌بخش باشد بلکه عملا با سلاخی آن، بحران‌هایی را نیز ایجاد کرد و آینده‌ آن در جهت اهداف بلندش را در هاله‌ای از ابهام قرار داد. ولی شاید نکته نگران‌کننده‌ای که شجاعت را از تدبیر و امیدی‌ها هم می‌گیرد، عواقب احتمالیِ اجتماعی و سیاسیِ حذف یارانه‌های نقدی آن هم از سوی دولت‌مردانی است که یقینا بازی را در عوام‌گرایی، دست‌کم به‌اندازه‌ دولت پیش‌تر از خود، بلد نیست؛ موضوعی که البته حکایت دراز دارد.

 

ماه رویان شماره : 320