Logo3
گزارشی از وضع وخیم بیکاری در کشور

کاهش آمار نگران‌کننده بیکاری، همواره یکی از شعارهای سیاستمداران و حتی اقتصاددانان کشور ما بوده است اما دست‌کم در سال‌های گذشته هرگز این شعارها، سفره‌ خانواده‌های ایرانی را پر نکرد و همچنان یافتن شغل ‌بویژه برای جوانان و محصلان، به گذر از هفت‌خوان رستم تشبیه می‌شود.عمق فاجعه بیکاری از چشم متولیان رفع آن نیز دور نمانده است به‌گونه‌ای که رییس‌جمهور حسن روحانی چندی پیش از بیکاری در کنار رکود و نبود رونق، به‌‌عنوان اصلی‌ترین مشکل فعلی ایران نام برده و آمار و ارقام مربوط به بیکاری جوانان بویژه زنان تحصیلکرده را «تکان‌دهنده» توصیف کرده بود.

البته کاهش نرخ رشد اقتصادی و افزایش نرخ بیکاری تنها به ایران محدود نشده است؛ شمار بیکاران در سراسر جهان طی سال ۲۰۱۵ میلادی بیش از ۱۹۷ میلیون تن و نرخ آن 8/5 درصد برآورد شده است اما سازمان بین‌المللی کار (ILO) در گزارش سالانه خود پیش‌بینی کرد که شمار بیکاران تا پایان سال ۲۰۱۷ میلادی برای نخستین بار از مرز ۲۰۰ میلیون تن نیز بگذرد. این پیش‌بینی بدان معنی است که بیش از سه میلیون نفر در سراسر جهان طی دو سال آینده کار خود را از دست
خواهند داد.
اگرچه طبق پیش‌بینی این سازمان، نرخ بیکاری در سال ۲۰۱۷ میلادی با کاهش یک‌دهم واحد درصدی به 7/5 درصد کاهش یابد اما این نرخ با توجه به نرخ رشد جمعیت جهان و ورود افراد جدید جویای کار به بازار کار، در نهایت شمار بیکاران را همگام با شمار شاغلان جدید، افزایش خواهد داد.

برخی تعاریف اولیه در بررسی نرخ بیکاری


پیش از بررسی آخرین آمارها، باید در نظر داشته باشیم که در گزارش‌های مربوط به مشاغل در ایران، «جمعیت فعال» را شامل تمامي اعضاي‌ 10 ساله‌ و بيشتر خانوارها تعریف می‌کنند كه‌ شاغل‌ و يا بيكار بوده‌اند. محصلان، خانه‌داران و دارندگان درآمد بدون كار، چنانچه شاغل و يا بيكار نيز باشند، در دسته «فعال اقتصادي» جای می‌گیرند.
همچنین در این تعاریف، «نرخ مشاركت اقتصادي» عبارت است از نسبت جمعيت فعال (شاغل و بيكار) به جمعيت در سن كار 10 ساله و بيشتر، ضرب در 100. «نرخ‌ بيكاري‌» نیز نسبت جمعيت بيكار به جمعيت فعال، ضرب در 100، محاسبه شده است.
بر اساس تعاریف مرکز آمار «بیکار» به کسی گفته می‌شود که از قابليت مشاركت برخوردار باشد اما در تولید کالا یا خدمات مشارکتی نداشته باشد. عنوان «شاغل» نیز به کسی اطلاق می‌شود که دست‌کم یک ساعت در هفته کار کند.

نرخ بیکاری در ایران به 7/10 درصد رسید


اما در ایران نرخ بیکاری در سال‌های اخیر، دستخوش نوسانات اندکی شده است. مرکز آمار ایران پس از اجرای طرح آمارگيري نيروي‌كار اعلام کرده که در فصل پاييز سال جاری، نرخ بيكاري افراد ۱۰ ساله و بيشتر به 7/10 درصد از کل جمعيت فعال کشور رسیده ‌است. مقایسه آمار بیکاری در جمعیت فعال کشور، حکایت از کاهش2/0 درصدی اين شاخص نسبت به تابستان سال جاری و البته افزایش2/0 درصدی نسبت به پاییز سال گذشته دارد. این تغییرات در آمار یک سال اخیر، نشان از آن دارد که بیکاری در تابستان امسال نسبت به پاییز سال گذشته به میزان4/0 درصد افزایش یافت اما2/0 درصد آن افزایش در فصل پاییز امسال، جبران شده است.
البته در این میان باید به تغییرات نرخ مشارکت هم توجه کرد در پاييز سال جاری، 1/38 درصد جمعيت ۱۰ ساله و بيشتر از نظر اقتصادي فعال بوده‌اند يعني در گروه شاغلان يا بيكاران قرار گرفته‌اند. بررسي تغييرات نرخ مشاركت اقتصادي حاكي از آن است كه اين نرخ نسبت به فصل مشابه در سال قبل (پاييز ۱۳۹۳) 8/0 درصد افزايش و نسبت به فصل گذشته (تابستان ۱۳۹۴ ) 8/0 درصد كاهش یافته است. این آمار به این معنی است که جمعیت متقاضی شغل در سن کار، افزایش یافته است.
جوانان و زنان بیکارتر هستند
همچنین بررسی نرخ بيكاري در جوانان و زنان حاكي از آن است كه بیکاری در این دو گروه بسیار بیشتر است از جمله نرخ بیکاری در جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله ایرانی، 7/22 درصد در پاييز سال جاری بوده است. تغییرات اين نرخ نسبت به فصل تابستان سال جاری و پاییز سال گذشته نیز در راستای تغییرات کلی بیکاری اما با ارقام متفاوتِ به‌ترتیب منفی7/0 درصد و مثبت9/0 درصد اعلام شده است.
بررسي اشتغال در بخش‌هاي عمده اقتصادي نشان مي‌دهد در پاییز ۱۳۹۴، بخش خدمات با8/49 درصد بيشترين سهم اشتغال را به خود اختصاص داده است. در مراتب بعدي بخش‌هاي صنعت با6/32 درصد و كشاورزي با6/17 درصد قرار دارند.

کرمانشاه بیکارترین، مرکزی شاغل‌ترین استان کشور


بنا بر گزارش مرکز آمار، به ترتیب استان‌های کرمانشاه با3/15 درصد، لرستان با9/14 درصد، چهارمحال و بختیاری با1/14 درصد، مازندران با8/13 درصد و خراسان شمالی با 5/13 درصد دارای بیشترین میزان بیکاری و در مقابل استان‌های مرکزی با5/5 درصد، همدان با 4/6 درصد و یزد با7/6 درصد کمترین میزان بیکاری را داشته‌اند.

چرایی آمارهای ناملموس در باب اشتغال


ممکن است برای بسیاری نرخ بیکاری7/10 درصدی (یعنی حدودا یک‌دهم جمعیت فعال در سن کار) با آنچه که در خانواده‌های خود و اطراف خود می‌بینند هم‌راستا نباشد. واقعیت این است که آمار و ارقامی که روی کاغذها می‌آید با تعاریف متفاوت از آنچه که در ذهن عموم می‌گذرد، محاسبه می‌شود. از جمله اینکه تعریف شاغل در معیار مرکز آمار به کسی اطلاق می‌شود که تنها یک ساعت در هفته کار کند. بدیهی است که این تعریف آمار شاغلین را به عددی بالاتر از آنچه در جامعه حس می‌شود، می‌رساند و به‌همین دلیل نیز گروهی از کارشناسان تاکید دارند که تعداد بیکاران واقعی بسیار بیشتر از ارقامی است که اعلام می‌شود.
جالب است بدانیم که تا سال 83، برای محاسبه شاخص نرخ بیکاری، هر شخصی که ۲ روز در هفته مرجع را کار می‌کرد شاغل محسوب می‌شد اما در پایان دولت هشتم تعریف نرخ بیکاری تغییر یافت و 2 روز حداقل زمان کاری برای تعریف شاغل، به یک ساعت در هفته کاهش یافت. این تصمیم در حالی اتخاذ شد که برخی ادعا می‌کردند هدف از آن، کمتر جلوه دادن نرخ بیکاری صورت گرفته است ولی مرکز آمار ایران اعلام کرده بود که این اقدام در راستای فراهم‌سازی امکان ارزیابی مشاغلی که کمتر از 16 ساعت در هفته فعالیت دارند و نیز همسوکردن شاخص‌ها با استانداردهای سازمان بین‌المللی کار بوده است. بر اساس اعلام مرکز آمار، این اقدام تنها موجب ۱درصد تغییر در نرخ بیکاری
شده است.

شاغلانی که نیازمند کار بیشترند


نکته دیگری که در ناهمخوانی آمارهای ناملموس اشتغال در ایران باید مورد توجه واقع دهیم، اشتغال شاغلین در کارهایی کمتر از ظرفیت کامل خود است. آمارهای مربوط به این موضوع که اشتغال ناقص نامیده می‌شود نشان مي‌دهد که در پایيز سال جاری، بیش از یک‌دهم جمعيت شاغل به‌دلايل مختلف كمتر از ۴۴ ساعت در هفته كار کرده و براي انجام كار بیشتر و کسب درآمد بیشتر آماده و نیازمند به کار بیشتر بوده‌اند.

وعده «یک بیلیاردی» دولت برای اشتغال


اگر چه وظیفه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سیاستگذاری و البته مسایل مربوط به روابط کاری بین کارفرمایان و کارکنان و کارگران تلقی می‌شود و این وزارتخانه پرچالش متولی ایجاد شغل در کشور نیست، اما اخیرا مقام ارشد این نهاد، همسو با رییس دولت تدبیر و امید، از برنامه‌ریزی و عزم راسخ برای تک‌رقمی کردن نرخ بیکاری تا یک و نیم سال آینده خبر داده است. البته علی ربیعی برای این وعده یک شرط نیز تعیین کرده است و آن رشد 8 درصدی اقتصادی است.
بر اساس تحلیل‌های آماری، هر یک درصد رشد اقتصادی به‌طور متوسط حدود
100 هزار شغل ایجاد می‌کند البته به حدود 100 هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری نیز نیاز دارد. از سوی دیگر به گفته وزیر کار، سالانه باید یک میلیون شغل در کشور ایجاد شود و دولت بر اساس این هدفگذاری برنامه‌ریزی کرده است. با یک محاسبه سرانگشتی می‌توان دریافت که ایجاد هر شغل یک میلیارد تومان سرمایه‌گذاری نیاز دارد و این یعنی آنکه وعده دولت به سرمایه‌گذاری دست‌کم یک میلیون میلیارد (یک بیلیارد) تومان در سال گره خورده است.

بوی بهبود در اوضاع نامطلوب فعلی


به‌نظر می‌رسد آنچه که باعث شده کاهش نرخ بالای بیکاری را در ایران دشوار کند، رکود کم‌سابقه‌ای است که در سال‌های اخیر و در جدال با ایجاد شغل‌های پایدار در کشور، به کمک مشکلات دیرینه‌ای همچون ضعف زیرساخت‌ها و ایرادات کلی ساختار اقتصادی
کشور آمده است.
اما در شرایطی رشد اقتصادی و افزایش سرمایه‌گذاری به‌عنوان پیش‌شرط‌های کاهش بیکاریِ سرسام‌آور در ایران از سوی دولتمردان فعلی مطرح شده است که اجرای برجام و لغو تحریم‌ها بسیاری را به آینده امیدوار کرده است. به‌گونه‌ای که در بسیاری از اظهارات کارشناسان، رشد اقتصادی دست‌کم 5 درصدی برای دوران پسابرجام پیش‌بینی می‌شود و خبرهای مختلف از سراسر جهان نیز از افزایش علاقه‌مندی کشورهای بزرگ دنیا برای از سرگیری سرمایه‌گذاری در ایران حکایت دارد.
هرچند تردیدی نیست که اجرای برجام و لغو تحریم‌ها به تنهایی برای کاهش معضل بیکاری، کفایت نمی‌کند اما از خیز بلند دولت برای کاهش تنش‌های سیاسی و اقتصادی با دنیا و فراهم‌سازی زمینه‌های رونق اقتصادی، بوی بهبود می‌آید.

 

ماه رویان شماره : 323