Logo3
روحانی

در میان تمام دستاوردها و ناامیدی‌های مربوط به ریاست جمهوری باراک اوباما، سیاست تسلیحات هسته‌ای او از همه ناامید کننده‌تر است، رویکرد هسته‌ای اوباما مهمترین میراث و همچنین برجسته‌ترین شکست دوران ریاست جمهوری او خواهد بود.

اوباما در سال۲۰۰۷ وعده «امید و تغییر» داد. پارادوکس سیاست تسلیحات هسته‌ای اوباما، آنجایی است که این سیاست جایی میان وعده‌های آرمانه‌گرایانه او گم می‌شود. برای مثال، سخنرانی اوباما را در دو مقطع در پراگ و هیروشیما در نظر بگیرید.

تنها چند ماه پس از آغاز ریاست جمهوری، پنجم آوریل۲۰۰۹، اوباما در یک سخنرانی در پراگ از پذیرفتن اولویت خلع سلاح هسته‌ای استقبال کرد. سخنانش خیلی تند نبود اما برای نخستین بار بود که یک رئیس جمهور در مسند کار ایالات متحده متعهد می‌شد که کشورش از تسلیحات هسته‌ای کاملاً پاک شود. البته اوباما برای این کار هیچ مهلت زمانی خاصی را مشخص نکرد.
سخنرانی اوباما شامل چندین موضوع می‌شد: حقوق بشر، اروپا، ناتو. اما بیشترین تأکیدش در این سخنرانی بر خطرات ناشی از تسلیحات هسته‌ای بود. اوباما گفت: «اگر معتقدیم که گسترش تسلیحات هسته‌ای غیرقابل اجتناب است، پس به نوعی پیش خود اعتراف کرده‌ایم که استفاده از تسلیحات هسته‌ای هم اجتناب ناپذیر است.» اوباما سپس این اجتناب‌ناپذیر بودن را به چالش کشیده و گفت: «امروز آشکارا و با اطمینان از تعهد آمریکا سخن می‌گویم، تعهد به جهانی عاری از تسلیحات هسته‌ای، همراه با آرامش و امنیت.»
در پس این سخنرانی، تغییرات عمیقی در درک تشکیلاتی ایالات متحده از تسلیحات هسته‌ای نهفته است. سابقاً سنگ بنای سیاست امنیتی ایالات متحده گناه نابخشودنی استفاده از تسلیحات هسته‌ای برای حفظ توازن بود. اما اکنون کشورهای به اصطلاح سرکش و بازیگران پیش‌بینی ناپذیر غیردولتی وارد بازی هسته‌ای شده‌اند و لزوماً قواعد مورد نظر پنج قدرت هسته‌ای (ایالات متحده، روسیه، چین، فرانسه و انگلیس) را رعایت نمی‌کنند. منع گسترش تسلیحات دیگر کافی نیست. حتی هنری کسینجر و جورج شولتز (به همراه سام نان و ویلیام پری)، بازهای جنگ سرد، هم معتقدند که خلع تسلیحات هسته‌ای به لحاظ جغرافیای سیاسی به نفع ایالات متحده بود. در واقع، آن‌ها دو سال پیش از سخنرانی اوباما در پراگ گام‌هایی را در این مورد برداشته بودند.
حال به سفر اخیر اوباما به هیروشیما بازگردیم. رئیس جمهوری ایالات متحده به پایان دوره دوم زمامداری خود نزدیک می‌شود و برخلاف نظر برخی از دولتمردان ژاپنی تصمیم می‌گیرد که به عنوان نخستین رئیس جمهوری که هنوز در مسند قدرت است از منطقه‌ای که برای نخستین بار در جهان از بمب هسته‌ای در آن استفاده شده، بازدید کند. ایالات متحده ششم اوت۱۹۴۵ تنها یک بمب هسته‌ای بر فراز هیروشیما رها کرد و بیش از ۶۰هزار نفر را فوراً از میان برد (و بیش از ۷۰هزار نفر نیز در سال‌های بعد بر اثر تششعات هسته‌ای جان خود را از دست دادند.) اوباما به صراحت گفته بود که در این سفر از اقدامات ایالات متحده عذرخواهی نخواهد کرد. گرچه محافظه کاران منتقد مانند جان بولتون این سفر رئیس جمهوری را بخشی از تور شرم آور عذرخواهی اوباما خوانده بودند.
باراک اوباما (این بار هم) در هیروشیما درخواست خود برای از میان بردن تسلیحات هسته‌ای و جلوگیری از گسترش مواد هسته‌ای را تکرار کرد. از سخنرانی پراگ تا هیروشیما، خط سیر باراک اوباما در تسلیحات هسته‌ای کاملاً مشخص، منسجم و قوی بود. اما میراث باراک اوباما در زمینه تسلیحات هسته‌ای، تنها با شعارهای او تعریف نخواهد شد.
در بخش عملی، یکی از دستاوردهای او در سیاست خارجی، توافق هسته‌ای با ایران است. توافقی که در ازای کاهش تحریم‌های اقتصادی، برنامه‌های هسته‌ای این کشور را (تاحدی) محدود می‌کند. توافق «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) پیروزی دیپلماسی بر یک جنگ پیشگیرانه بود. اگرچه کنگره آمریکا هنوز شدیداً با آن مخالف است، اما این یک دستاورد قابل توجه است.
پذیرفتن خلع سلاح هسته‌ای به عنوان یک هدف ملی، سخنرانی‌های پرشور درباره بیهودگی جنگ هسته‌ای و توافق با ایران، مواردی هستند که تاحدی از دامنه انتقادها از اوباما کم می‌کنند. اما مسئله این است که وزن انتقادها بیشتر است. با تهدیدهای جدی که نوع بشر در حال حاضر با آن مواجه است، از تغییرات جوی گرفته تا افراط‌گرایی سیاسی، از میان رفتن تهدید هولوکاست هسته‌ای به عنوان یک تهدید جدی در عصر حاضر،
می‌تواند تسکین دهنده باشد. اما متأسفانه به نظر می‌رسد که رفع این تهدید عملی نیست و باراک اوباما هم به رغم سخنان تأثیرگذار و اقدامات گاه به گاهش، حداقل تا حدی در این مسئله مقصر و مستحق سرزنش است.
دولت اوباما با معاهدات کنترل تسلیحات، گام بلندی را برای احیای روابط با روسیه برداشت. معاهده استارت جدید در ابتدا قرار بود که فقط مجموعه‌ای از طرح‌های کنترل تسلیحات باشد اما شمار کلاهک‌های استراتژیک هسته‌ای را که هر دو کشور ایالات متحده و روسیه می‌توانند نگهداری کنند از ۳۱هزار کلاهک در اوج جنگ سرد به ۱۵۵۰کلاهک کاهش داد. این به نظر خوب است. اما در گزارشی که اخیراً فدراسیون دانشمندان هسته‌ای منتشر کرده، آمده است که دولت اوباما کمتر از هر دولت پس از جنگ سرد آمریکا، ذخایر هسته‌ای را کاهش داده و این ‎ که شمار کلاهک‌های هسته‌ای که در سال۲۰۱۵ برچیده شده، کمترین میزان در طول زمامداری اوباما بوده است. بر اساس اطلاعاتی که به تازگی منتشر شده، ذخایر کلاهک‌های هسته‌ای ایالات متحده ۴۷۵۱کلاهک است که بسیار بیشتر از مقداری است که در پیمان استارت عنوان شده است.
همچنین باراک اوباما شاید در مورد توافق هسته‌ای با ایران موفق عمل کرد اما درباره کره شمالی شکست خورده است. دولت فعلی ایالات متحده در زمینه خلع سلاح هسته‌ای نیز عملکرد قابل قبولی نداشته است. دولت اوباما با برگزاری نشست‌های دو ساله در واشنگتن در سال۲۰۱۰، سئول ۲۰۱۲، لاهه ۲۰۱۴، و بار دیگر واشنگتن در ۲۰۱۶ به جای تلاش برای ترغیب کشورهای دیگر به خلع سلاح هسته‌ای، بر روی تهدید تروریسم هسته‌ای و دور نگه داشتن مواد هسته‌ای از دسترس بازیگران بی‌مسئولیت تمرکز کرد. با این حال، در همین موارد نیز توفیق چندانی به دست نیاورده است. زمانی که دولت اوباما این فرصت را داشت تا از مسئله ایجاد یک منطقه عاری از تسلیحات هسته‌ای در خاورمیانه حمایت کند، تسلیم فشارهای اسرائیل شد که یکی از قدرت‌های هسته‌ای این منطقه است.
هنری کسینجر و شولتز از خلع سلاح هسته‌ای حمایت می‌کردند چرا که معتقد بودند باید این تسلیحات را از دست دیوانگان دور نگه داشت. گمان همه این بود که افرادی چون کسینجر نگران دسترسی رهبران خارجی به تسلیحات هسته‌ای هستند، اما درباره رؤسای جمهور دیوانه آمریکایی چه؟ اگر ذخایر هسته‌ای باقی مانده در ایالات متحده به دست فردی چون دونالد ترامپف نامزد جنجالی جمهوری خواهان، بیفتد چه؟
هیلاری کلینتون، کاندیدای دیگر انتخابات ماه نوامبر که زمانی وزیر خارجه ایالات متحده بوده اگرچه سیاستمداری به مراتب محتاط‌تر است، اما احتمالاً حاضر به تعطیلی صنعت هسته‌ای آمریکا نخواهد شد.
او یک سیاستمدار تمام عیار است که در بهترین حالت احتمالاً رویکرد کلی هسته‌ای اوباما را حفظ خواهد کرد. در پایان این که اگر بخواهیم به عملکرد هسته‌ای اوباما امتیاز بدهیم باید بگوییم به اندازه کافی خوب
نبوده است.

 

جان فیفر

ماه رویان شماره : 332