Logo3
ارگ طـبس

مهندس هاشم مریدا، تاریخ‌دان و باستان‌شناس می‌گوید:

 

وجود پناهگاه و مکانی که انسان در مواقع لزوم باید به آن پناه برد، یکی از نیازهای اولیه انسان است. بشر برای رفع حمله و در امان ماندن از دشمنان به فکر خانه و پناهگاه برای خود بوده و هست و ارگ‌ها یا قلعه‌ها، نیز از قدیمی‌ترین پناهگاه‌های بشر محسوب می‌شود. ارگ طبس یکی از قدیمی‌ترین ساخته‌های دست بشر است، گرچه گاهی تاریخ آن به افسانه‌ها می‌پیوندد. اما قدیمی‌ترین سندی که به ارگ طبس اشاره کرده است. در فتح البلان بلاذری (متوفی به سال 279 ه.ق)است که تاریخ یعقوبی نیز به ارگ طبس اشاره شده است.


پس از این‌ها کتب تاریخی متعددی از دژ و قلعه شهر طبس نام برده‌اند. در احسن التقاسیم مقدسی اوایل قرن چهارم می‌نویسد: «طبس خرما دژی دارد و حجازی نمای بازارش کوچک و جامع‌اش خراب است.(مسجد جامع) از آبِ آب‌انبارها که از کاریزها می‌آید، می‌آشامند و در آن‌ها گرمابه‌های نیکو دیدم.»
با توجه به نوشته فوق در این کتاب نه تنها از ارگ به تمدن طبس اشاره می‌کند که وجود بازار، حمام، آب انبار و دیگر نمادهای تمدن شهری دلیلی بر قدیمی و تاریخی بودن این شهر می‌باشد. آنچه مسلم است شهر طبس قبل از اسلام نیز وجود داشته و در تاریخ باستان به نشانه‌هایی از شهر طبس در زمان داریوش اول اشاره شده و همچنین در همین کتاب درباره تعقیب داریوش توسط اسکندر می‌نویسد: «چون اسکندر شنید داریوش از همدان رفته است تبس نام، در آن‌ها به اسکندر گفتند که داریوش عزیمت باختر کرده است.»
به‌طور قطع هسته اولیه شهر طبس ارگ بوده و قدیم‌ترین و آثار و ابنیه تاریخی نیز در اطراف آن دیده می‌شود. اگرچه به ضرورت شهر توسعه یافته و در خارج از حصار شهر بناهایی ساخته شده ولی مرکزیت شهر با ارگ بوده است.
ناصر خسرو در سفرنامه مشهور خود نیز از شهر طبس و امیر عادل آن به نیکی یاد می‌کند. وی که مدت 17 روز مهمان امیر گیلکی ابن محمد بوده در سفرنامه خود از عدالت و امنیت شهر در زمان این حاکم سخن می‌گوید و عظیم و آسوده بودن مردم آنجا چنان‌که به شب سرای‌ها نبستندی و ستور در کوی‌ها باشد، با آن‌که شهر را حصار نباشد... همچنین دزد و خوفی نبود از پاس عدل او.
درکتاب‌های نزهه القلوب از حمدا... مستوفی (740 ه.ق) روضه الصفا میرخواند (قرن نهم) تاریخ کرمان احمد علی وزیری (قرن دهم) از حصار و قلعه طبس نام برده شده است. این ارگ در طول تاریخ پر از فراز و نشیب خود بارها مورد هجوم دشمنان قرار گرفته ولی آنچه در تواریخ و نوشته‌های آن بر می‌آید، هیچگاه به تسخیر دشمن در نیامده است. شدیدترین حمله‌ای که اکثر تاریخ‌نویسان به آن اشاره کرده‌اند حمله سلطان سنجر در تاریخ 749 ه.ق بوده که ابن اشیر در تاریخ اسماعیلیان این‌گونه به شرح آن می‌پردازد: «سلطان سنجر لشگری گران و کاملا مجهز که فرماندهی آن به عهده یکی از امیران بزرگ وی بود علیه اسماعیلیان به قهستان فرستاد و سپس ارگ پناهگاه عمده آنان بود حصار گرفتند (محاصره کردند) و با استفاده از جرالثقال بیشتر دیوارهای شهر را خراب کردند و نزدیک بود آن را فتح کنند که اسماعیلیان امیر لشگر را رشوت دادند تا حصار از شهر برگیرد (محاصره را بشکند) و سپس اسماعیلی توانستند دیوارهای شهر را از نو مرمت کنند.»
اگر چه این اولین و آخرین حمله نبوده و شهر بارها مورد حمله قرار گرفته اما مردم و حکام طبس آن را بازسازی کرده و زندگی دوباره در آن جاری شده است.
یکی از حکامی که همت به بازسازی و عمارت ارگ طبس نموده مرحوم میرحسن‌خان شیبانی است و از جمله اقداماتی که در طبس انجام داد، تدارک محلی در مرکز شهر برای مقرحکومت خویش بوده است. قلعه‌ای قدیمی مشهور به ارگ در شهر طبس بود که وی آن را خرید و پس از تعمیر و مرمت بنا، آن را به عنوان مقر حکومت خود قرار داده است. میرحسن‌خان وقف‌نامه‌ای در سال 1234 ه.ق تنظیم کرد که یکی از مصارف آن تعمیر حصار طبس است. البته علاوه بر ارگ قدیم و حصار آن طبس دارای حصار جدید و وسیع‌تری بوده است که به مرور خراب شده است. این حصار از میدان پنجه علی تا میدان آیت‌ا... واعظ طبسی و از آنجا میدان انتهای خیابان واعظ طبسی و از طرف غرب تا فلکه شهرک ولی‌عصر و در طرف شمال از این میدان تا فلکه پنجه علی امتداد داشته و این‌گونه شهر را محصور و از شر دشمنان حفظ می‌کرده است که امروزه از این حصار چیزی باقی نمانده ولی طبق شواهد تاریخی تا سال 1310 ه.ش سالم بوده است.
در سفری که آلخوش گابریل در سال 1925 میلادی به طبس داشت عکس‌هایی منتشر کرده که دروازه اصلی شهر هنوز سالم است. ارگ طبس متشکل از پنج منزل است و این منازل همانند خانه‌های قدیم طبس عموما دارای دو ایوان شمالی و جنوبی بوده و دور تا دور خانه اتاق‌های این منزل بوده است. از دیگر مکان‌های خانه می‌توان به وجود حوض آب وسط حیاط اشاره کرد که با آب قنات پر می‌شده و مصرف بهداشتی داشته است. علاوه بر این حوض، خانه‌های قدیم دارای حوض آبی جهت مصارف خوردنی و آشامیدنی بوده‌اند. از دیگر اجزای خانه‌های قدیم وجود زیرزمین یا سرداب است که آثار آن به‌وضوح آشکار است. از دیگر مکان‌هایی که در خانه‌های قدیم طبس وجود داشت؛ مطبخ بوده که در کنار حیاط یکی از خانه‌ها اجاق‌های آن نمایان است. علاوه بر این پنج حیاط ارگ طبس دارای مکان‌های عمومی از قبیل مسجد، حسینیه، حمام و... بوده و همچنین آثار حوض (آب انبار) بزرگی در گوشه شمال شرقی ارگ موجود است. دکتردانش دوست در مشاهدات خود به مکانی اشاره می‌کند که زندان ارگ بوده و تا قبل از زلزله یادداشت‌هایی بر در و دیوار آن بوده که قدیمی‌ترین تاریخ این نوشته‌ها مربوط به سال 1208 ه.ق می‌باشد.
حصار اطراف ارگ به‌ویژه حصار غربی آن تقریبا سالم و پابرجاست. به گفته‌های دکتر دانش‌دوست ارگ طبس دارای 9 برج بوده که دو برج آن تقریبا سالم و از دیگر برج‌ها فقط آثار آن به چشم می‌خورد. 60 درصد بناهای ارگ طبس تا قبل از زلزله سال 57 سالم بود ولی متاسفانه بر اثر این زلزله ویرانگر بنای چندانی از آن باقی نمانده است. به همت اداره میراث فرهنگی طبس از خرابه‌های ارگ خاک‌برداری شده و قسمتی از آن تعمیر و بازسازی گردیده است. آخرین فرد ساکن در زلزله طبس آقا سیدعلی میرزا بود، پیرمردی که به تنهایی در میان خرابه‌ها زندگی می‌کرد و از مردم گریزان بود و از آن‌ها دل خوشی نداشت. پیرمردی که در عین گوشه‌گیری خصوصیت منحصر به فردی هم داشت؛ او شاعری گمنام بود که اشعاری در قالب حروف الفبا می‌خواند که منحصر به فرد بود و از زندگی او در سال 1354 ه.ش توسط بردیز کیمیایی فیلمی به نام پ مثل پلیکان تهیه و پخش شد. آقا سیدعلی میرزا، آخرین بازمانده از ساکنین ارگ طبس، مردنش هم منحصر به فرد بود و شاید در تاریخ کمتر سراغ داشته باشیم 16 سال طول بکشد که فردی بر اثر زلزله جان باخته باشد، کشف شود.
مرحوم سیدعلی میرزا در میان خرابه‌های ارگ طبس بر اثر زلزله طبس جان به جان آفرین تسلیم کرده بود و پس از 16 سال از زیر آوار بیرون آوردند و در گوشه‌ای از ارگ مقبره‌ای برایش ساختند و او را به خاک سپردند؛ تنها بازمانده ارگ طبس که همچنان جاودان در ارگ ساکن است.

سرپرست یزد فردا طبس


منابع:
طبس شهری که بود(دکتر یعقوب دانش‌دوست)
جغرافیای تاریخی طبس(محمود امینی)
مارکویواد در ایران (آلفونس گابریل)
سفرنامه ناصرخسرو

 

ماه رویان شماره : 321