Logo3
همه چیز درباره نوروز

جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاری آغاز می‌شود. در دانش ستاره‌شناسی، اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی در نیم‌کره شمالی زمین به لحظه‌ای گفته می‌شود که خورشید از صفحه استوای زمین می‌گذرد و به‌سوی شمال آسمان می‌رود. این لحظه، لحظه اول برج حمل نامیده می‌شود و در تقویم هجری خورشیدی با نخستین روز (هرمز روز یا اورمزد روز) از ماه فروردین برابر است. نوروز در تقویم میلادی با ۲۱ یا ۲۲ مارس مطابقت دارد. در کشورهایی مانند ایران و افغانستان که تقویم هجری شمسی به کار برده می‌شود؛ نوروز، روز آغاز سال نو است. در کشورهای آسیای میانه و قفقاز که تقویم میلادی متداول است، نوروز به‌عنوان آغاز فصل بهار جشن گرفته می‌شود اما روز آغاز سال نیست.

 

واژه نوروز


واژه نوروز اسمی مرکب است که از ترکیب دو واژه فارسی «نو» و «روز» به وجود آمده و این نام در دو معنی به‌کار می‌رود:

نوروز عام:

روز آغاز اعتدال بهاری و آغاز سال نو

نوروز خاص:

روز ششم فروردین به نام روز خرداد
ایرانیان باستان از نوروز به‌عنوان ناوا سرِدا یعنی سال نو یاد می‌کردند و ایرانیان آسیای میانه نیز در زمان سغدیان و خوارزمشاهیان، نوروز را نوسارد و نوسارجی به معنای سال نو می‌نامیدند.
واژه نوروز در الفبای لاتین
در متن‌های گوناگون لاتین، بخش نخست واژه نوروز با املای No، Now، Nov ، Naw و بخش دوم آن با املای Ruz، Rooz ،Rouz نوشته شده است. در برخی از مواقع این دو بخش پشت سرهم و در برخی با فاصله نوشته می‌شود اما به باور دکتر احسان یارشاطر، بنیان‌گذار دانشنامه ایرانیکا، نگارش این واژه در الفبای لاتین با توجه به قواعد آواشناسی، به شکل Nowruz توصیه می‌شود. این شکل از املای واژه نوروز، هم‌اکنون در نوشته‌های یونسکو و بسیاری از متون سیاسی به‌کار می‌رود.

پیشینه عید نوروز


منشا و زمان پیدایش نوروز به درستی معلوم نیست؛ در برخی از متن‌های کهن ایران ازجمله شاهنامه فردوسی و تاریخ طبری، جمشید و در برخی دیگر از متن‌ها، کیومرث به‌عنوان پایه‌گذار نوروز معرفی شده است. پدیدآوری نوروز در شاهنامه بدین گونه روایت شده که جمشید در حال گذشتن از آذربایجان، دستور داد تا در آن‌جا برای وی تختی بگذارند و خودش با تاجی زرین بر روی آن تخت نشست. با رسیدن نور خورشید به تاج زرین او، جهان نورانی شد، مردم شادمانی کردند و آن روز را روز نو نامیدند. برخی از روایت‌های تاریخی، آغاز نوروز را به بابلیان نسبت می‌دهد. بر طبق این روایت‌ها، رواج نوروز در ایران به ۵۳۸ سال قبل از میلاد یعنی زمان حمله کورش بزرگ به بابل بازمی‌گردد و هم‌چنین در برخی از روایت‌ها، از زرتشت به‌عنوان بنیان‌گذار نوروز یاد شده اما در اوستا (دست‌کم در گات‌ها) نامی از نوروز برده نشده است.

نوروز در زمان سلسله هخامنشیان


کوروش دوم، بنیان‌گذار هخامنشیان، نوروز را در سال ۵۳۸ قبل از میلاد، جشن ملی اعلام کرد و در این روز نیز برنامه‌هایی برای ترفیع سربازان، پاک‌سازی مکان‌های همگانی و خانه‌های شخصی و بخشش محکومان اجرا می‌نمود. این آیین‌ها در زمان دیگر پادشاهان هخامنشی نیز برگزار می‌شد ازجمله در زمان حکومت داریوش یکم. البته در سنگ‌نوشته‌های به‌جا مانده از دوران هخامنشیان، به‌طور مستقیم اشاره‌ای به برگزاری نوروز نشده اما بررسی‌ها بر روی این سنگ‌نوشته‌ها نشان می‌دهد که مردم در دوران هخامنشیان با جشن‌های نوروز آشنا بوده‌اند و هخامنشیان نوروز را باشکوه و بزرگی جشن می‌گرفته‌اند. شواهد نشان می‌دهد داریوش اول هخامنشی، به مناسبت نوروز در سال ۴۱۶ قبل از میلاد، سکه‌ای از جنس طلا ضرب نمود که در یک سوی آن سربازی در حال تیراندازی نشان داده شده است. در دوران هخامنشی، جشن نوروز در بازه‌ای زمانی میان ۲۱ اسفند تا ۱۹ اردیبهشت برگزار می‌شد.

نوروز در زمان اشکانیان و ساسانیان


در زمان اشکانیان و ساسانیان نیز نوروز گرامی داشته می‌شد. در این دوران، جشن‌های متعددی در طول یک سال برگزار میگردید که مهم‌ترین آن‌ نوروز و مهرگان بوده است. برگزاری جشن نوروز در دوران ساسانیان چند روز (دست‌کم شش روز) طول می‌کشید و به دو دوره نوروز کوچک و نوروز بزرگ تقسیم می‌شد. نوروز کوچک یا نوروز عامه، پنج روز بود و از یکم تا پنجم فروردین گرامی داشته می‌شد و روز ششم فروردین (خردادروز)، جشن نوروز بزرگ یا نوروز خاصه برپا می‌شد. در هر یک از روزهای نوروز عامه، طبقه‌ای از طبقات مردم (دهقانان، روحانیان، سپاهیان، پیشه‌وران و اشراف) به دیدار شاه می‌آمدند که شاه به سخنان آنان گوش می‌داد و برای حل مشکلات آن‌ها دستور صادر می‌کرد. در روز ششم، شاه حق طبقات گوناگون مردم را ادا کرده بود و در این روز، تنها نزدیکان شاه به حضور وی می‌آمدند. شواهدی وجود دارد که در دوران ساسانی سال‌های کبیسه رعایت نمی‌شده است؛ بنابراین نوروز هر چهار سال، یک روز از موعد اصلی خود (آغاز برج حمل) عقب می‌ماند و در نتیجه زمان نوروز در این دوران همواره ثابت نبوده و در فصل‌های گوناگون سال جاری بود. اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسله ساسانیان، در سال ۲۳۰ میلادی از دولت روم که از وی شکست خورده بود، خواست که نوروز را در این کشور به رسمیت بشناسند. این درخواست مورد پذیرش سنای روم قرار گرفت و نوروز در قلمرو روم به Lupercal معروف شد. در دوران ساسانیان، ۲۵ روز پیش از آغاز بهار، در دوازده ستون که از خشت خام برپا می‌کردند، انواع حبوبات و غلات را می‌کاشتند و تا روز 16 فروردین آن‌ها را جمع نمی‌کردند و باور داشتند هر کدام از این گیاهان که بارورتر ‌شود، آن سال محصول بهتری خواهد داد. از زمان هرمز اول مرسوم شد که مردم در شب نوروز آتش روشن نمایند و هم‌چنین از زمان هرمز دوم، رسم دادن سکه در نوروز به‌عنوان عیدی متداول شد.

نوروز پس از اسلام


از برگزاری آیین‌های نوروز در زمان امویان نشانه‌ای در دست نیست و در زمان عباسیان نیز به نظر می‌رسد که خلفا گاهی برای پذیرش هدایای مردمی، از نوروز استقبال می‌کرده‌اند. با روی کار آمدن سلسله‌های سامانیان و آل‌بویه، جشن نوروز با گستردگی بیشتری برگزار شد.
در دوران سلجوقیان، به دستور جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی تعدادی از ستاره‌شناسان ایرانی از جمله خیام برای بهترسازی گاه‌شمار ایرانی گرد هم آمدند. این گروه، نوروز را در یکم بهار قرار دادند و جایگاه آن را ثابت نمودند. براساس این گاه‌شمار که به تقویم جلالی معروف شد، برای ثابت ماندن نوروز در آغاز بهار مقرر شد هر چهار سال یک‌بار، تعداد روزهای سال را به‌جای ۳۶۵ روز، برابر با ۳۶۶ روز در نظر بگیرند.
طبق این قاعده، می‌بایست پس از انجام این کار در ۷ دوره، در دوره هشتم به جای سال چهارم، بر سال پنجم یک روز بیفزایند که این گاه‌شمار از سال ۳۹۲ هجری آغاز شد.
نوروز در دوران صفویان نیز برگزار می‌شد. در سال ۱۵۹۷ میلادی، شاه‌عباس صفوی مراسم نوروز را در عمارت نقش جهان اصفهان برگزار نمود و این شهر را پایتخت همیشگی ایران اعلام نمود.

نوروز از دیدگاه اسلام و تشیع


در اسلام به‌ویژه از دیدگاه شیعه، نوروز روز ظهور امام زمان می‌باشد و در حدیثی از امام صادق آمده است: «روز نوروز همان روزی است که خداوند در آن از بندگانش پیمان گرفت تا او را پرستش کنند و هیچ چیزى را شریک او ندانند و به پیامبران و اولیایش ایمان بیاورند. آن نخستین روزی است که خورشید در آن طلوع کرده، بادهاى باردارکننده در آن وزیده و گل‌ها و شکوفه‌هاى زمین آفریده شده است. آن روزی است که کشتى نوح(ع) به کوه جودى قرار گرفت. آن روزى است که در آن قومى از ترس مرگ از خانه‌هاى خود بیرون آمدند و آن‌ها هزارها نفر بودند؛ پس خداوند آنان را بمیراند و در این روز زنده کرد. آن روزی است که جبرییل بر پیامبر(ص) فرود آمد. آن همان روزی است که ابراهیم(ع) بت‌هاى قوم خود را شکست. آن همان روزی است که پیغمبر خدا، امیرالمومنین على(ع) را بر دوش خود سوار کرد تا بت‌هاى قریش را از بالاى خانه خدا به پایین انداخت و آن‌ها را خرد کرد...»

نوروز در دوران معاصر


نوروز به‌عنوان یک میراث فرهنگی در دوران معاصر همواره مورد توجه مردم قرار داشته و هرساله برگزار می‌شود. البته برگزاری جشن نوروز به‌صورت آشکار در برخی از کشورها توسط برخی حکومت‌ها برای مدت زمانی ممنوع بود.
حکومت شوروی برگزاری جشن نوروز را در برخی از کشورهای آسیای میانه مانند ترکمنستان، قرقیزستان و تاجیکستان ممنوع کرده بود و این ممنوعیت تا زمان میخاییل گورباچف ادامه داشت. با این وجود، مردم این مناطق نوروز را به‌گونه پنهانی و یا در روستاها جشن می‌گرفتند.
برخی از مردم این مناطق برای جلب موافقت مقامات محلی نام دیگری بر روی نوروز می‌گذاشتند؛ به‌طور مثال در تاجیکستان، مردم با اطلاق جشن لاله یا جشن ۸ مارس سعی می‌کردند که آیین‌های نوروز را بی‌مخالفت مقامات دولتی به جای آورند. هم‌چنین در افغانستان و در دوران حکومت طالبان برگزاری جشن نوروز ممنوع بود و این حکومت تنها تقویم هجری قمری را به رسمیت می‌شناخت.

جغرافیای نوروز


منطقه‌ای که در آن جشن نوروز برگزار می‌شد، امروزه شامل چند کشور می‌شود و هم‌چنان در این کشورها جشن برپا می‌گردد.
برخی آیین‌های نوروز در این کشورها با هم متفاوت است مثلا در افغانستان سفره هفت‌میوه می‌چینند؛ اما در ایران  سفره هفت‌سین می‌اندازند.
جغرافیای نوروز با نام نوروز یا مشابه آن، سراسر خاورمیانه، بالکان، قزاقستان، تاتارستان، آسیای میانه، چین شرقی (ترکستان چین)، سودان، زنگبار، آسیای کوچک، سراسر قفقاز تا آستراخان، آمریکای شمالی، هندوستان، پاکستان، بنگلادش، بوتان، نپال و تبت را شامل می‌شود. هم‌چنین کشورهایی مانند مصر و چین نیز جز سرزمین‌هایی نیستند که در آن‌ها نوروز جشن گرفته می‌شد اما امروزه جشن‌هایی مشابه جشن نوروز در این کشورها برگزار می‌شود.
در تاریخ ۳۰ مارس ۲۰۰۹(۱۰ فروردین 88)، پارلمان فدرال کانادا اولین روز بهار هر سال را به‌عنوان نوروز
(Nowruz Day) عید ملی ایرانیان و بسیاری از اقوام دیگر نامگذاری کرد. در تاریخ ۲۴ فوریه ۲۰۱۰ سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه‌ای در مقر سازمان در نیویورک، عید نوروز را به‌عنوان روز بین‌المللی نوروز و فرهنگ صلح در جهان به رسمیت شناخت.