Logo3

گفت‌وگو با خشایار دیهیمی

اخلاقی زیستن، تنها چاره‌ی دنیای امروز
می‌گوید «کامو انسانی است که به درد دنیای امروز ما می‌خورد» و مهم‌ترین آموزه‌ی نویسنده‌ی «بیگانه» را «اخلاقی‌زیستن» می‌داند‌. خشایار دیهیمی، مترجم نام‌آشنای فلسفه و علوم سیاسی، به آلبر کامو علاقه‌ای ویژه دارد و تاکنون مجموعه‌ای از کتاب‌های او هم‌چون «یادداشت‌ها»، «بیگانه»، «سوءتفاهم»، «صالحان» و «تسخیرشدگان» را توسط نشر ماهی به چاپ رسانده و در همین گفت‌وگو از چاپ مجموعه جدیدی از آثار کامو به نام «تغزلیات» خبر می‌دهد که به زودی در 3جلد منتشر خواهد شد. دیهیمی در آستانه‌ی 60سالگی هنوز با جوان‌های مشتاقِ خواندن ارتباطی نزدیک دارد و شاید از همین روست که دغدغه‌ی این روزهایش نیز ادامه‌ی انتشار مجموعه‌ی فلسفی «تجربه و هنرِ زیستن» است، چون معنقد است «فلسفه اگر به کار زندگی نیاید؛ خب به چه درد می‌خورد؟».

«تجربه و هنرِ زیستن» مجموعه کتابی است که به مسائلی فلسفی می‌پردازد که همه به نوعی در زندگی‌شان با آن مواجه‌اند، «از سوال‌هایی کلی نظیر معنای زندگی و خوشبختی گرفته تا مسائل جزیی‌تر نظیر درد، بخشودن، ترس، ملال، حسد، عشق، جاودانگی و..». «تجربه و هنرِ زیستن» نگاهی نو به فلسفه دارد و از زبانی ساده برخوردار است؛ زبانی که «فنی نیست و همگان می‌توانند آن‌ها را بخوانند». تاکنون 12کتاب از این مجموعه به سرپرستی دیهیمی و توسط نشر گمان منتشر شده و بنا به گفته او، دست‌کم50عنوان از100عنوان کتاب این مجموعه تا پایان امسال منتشر خواهد شد. نکته‌ دیگری که دیهیمی احتمالا برای اولین بار در این گفت‌وگو آن را تشریح می‌کند، ماجرای ویژه‌نامه‌ «جنگ‌وصلح» است، مجموعه‌ای چهارجلدی که قرار بود به سرپرستی و سردبیری او و توسط نشریه مهرنامه در 4جلد و 4 فصل سال منتشر شود، اما پس از چاپ جلد اول مجموعه (شامل بخش‌های «کلیات»، «فیلسوفان و جنگ»، «ایدئولوژی‌ها و جنگ» و «اقتصاد و جنگ») در پاییز 91؛ این مجموعه‌ی گران‌سنگ از انتشار بازماند. سرفصل‌های مجموعه‌های بعدی این مجموعه نیز بدین قرار بود: «ادبیات و جنگ»، «هنر و جنگ»، «علم و جنگ»، «تاریخ و جنگ»، «مورخین و جنگ»، «ادیان و جنگ»، «حقوق بین‌الملل و جنگ»، «زنان و جنگ»، «کودکان و جنگ»، «روانشناسی و جنگ»، «جامعه‌شناسی و جنگ» و «روزنامه‌نگاری و جنگ». شاید توجه به اولین مطلب این مجموعه که عکس و نوشته‌ای از کاموست، اهمیت توجه به مساله جنگ و صلح را بیش‌تر یادآور شود: «جنگ همان‌قدر که زاییده‌ی شور و شوق جنگ طلب‌هاست، همان‌قدر هم زاییده‌ی نومیدی و بی‌عملی کسانی است که از جنگ بیزارند». من شماره‌ی اول این مجموعه را با شوق خریدم و با اشتیاقی بیش‌تر خواندم، اما از چرایی عدمِ انتشار شماره‌های بعدش خبری نداشتم. بنابراین در فرصتی که دست داد و خشایار دیهیمی را دیدم، می‌دانستم که احتمالا اولین پرسشم از او در این‌باره است. اما وقتی فهمیدم ماجرا از چه قرار بوده و چرا این مجموعه‌ی مهم و ارزشمند مجال انتشار نیافته؛ مایوس شدم. شاید دیهیمی هم همین یأس را در چهره‌ام دید که فورا گفت: «البته قرار است به زودی جنگ‌وصلح به شکل یک مجموعه‌کتاب و در 10جلد منتشر شود»؛ و چه خبری از این بهتر؟
مهم‌ترین هدف شما از انتشار مجموعه «تجربه و هنر زندگی» چه بود و این مجموعه چه تفاوتی با دیگر مجموعه‌های فلسفی دارد؟
همیشه شیوه‌‌ کارم این‌گونه بوده که وقتی یک جای خالی را در مجموعه کتاب‌هایی که در کشور منتشر می‌شود، می‌بینم؛ حتما به سراغش می‌روم. در این مورد نیز همین‌گونه بود. من ارتباطم با بچه‌های جوان بسیار زیاد است، دائما به حرف‌هاشان گوش می‌دهم تا بفهمم که وقت انتشار چه کتابی است و سراغ چه کتابی باید بروم. بیش از 3سال است که در این فکرم که جوان‌ها به فلسفه نیاز دارند، اما کتاب‌های فلسفه برای‌شان جوابی ندارد؛ چون هیچ ارتباطی با زندگی‌شان ندارد. به همین خاطر هم هست که از فلسفه بیزار شده‌اند و می‌ترسند. بنابراین انتشار این مجموعه ضروری بود، چون فلسفه اگر به کار زندگی نیاید؛ خب به چه درد می‌خورد؟
و دلیل انتخاب این عناوین چه بود؟ ترس، مرگ، بخشودن، دروغ و..؟
زندگی ما همین‌هاست، خنده، گریه، خشم، ناراحتی، بخشودن، انتقام، عشق، ترس؛ همه‌ی زندگی ما این‌هاست. بنابراین ما در ادامه‌ی این مجموعه بقیه‌ی این مقولات را نیز خواهیم داشت؛ چون هرآنچه که در زندگی ماست، باید در این مجموعه باشد.
این مجموعه چندجلدی خواهد بود؟
دست‌کم 100 عنوان دارد و تا آخر امسال نیز حدود 50 عنوانش منتشر خواهد شد.
شما جدای از حرفه‌تان، علاقه‌ای شخصی نیز به کامو دارید. فکر می‌کنید اندیشه کامو چه پیشنهاداتی برای دنیای امروز دارد؟
اخلاقی زیستن. مهم‌ترین پیشنهاد کامو به بشر، اخلاقی زیستن است و این دقیقا همان چیزی است که ما امروز به آن احتیاج داریم. کامو اگزیستانسیالیست نیست، پوچ‌گرا هم نیست. کتاب «اسطوره سیزیف‌»اش در واقع نقد اگزیستانسیالیسم است و پوچی‌اش نیز بد فهمیده می‌شود. پوچی کامو به معنای این نیست که دنیا پوچ است، کامو می‌گوید جهانِ بیرون (جهان طبیعی) کور و کر است و دارد کار خودش را می‌کند و ما نمی‌توانیم استغاثه کنیم، در آن جهان معنایی وجود ندارد و اگر هم معنایی پیدا می‌شود، از طریق انسان‌هاست؛ بنابراین پوچی به معنای آن است که جهان کور و کر است و انسان معنابخشِ این جهان است. بنابراین بزرگترین وظیفه‌ی ما نیز معنا بخشیدن به جهان از طریق نگاهی اخلاقی و زیبایی‌شناختی است.
آیا کامو برای این نگاهِ اخلاقی راهکاری عملی نیز دارد؟
بله.. بله (با تاکید). مهربانی، دوستی، دوست‌داشتن، بخشودن، حق دیگری را مراعات کردن و دروغ نگفتن؛ راهکارهای عملیِ اخلاقی‌زیستن است. برخلاف آنچه مارکسیست‌ها می‌گفتند که «هدف وسیله را توجیه می‌کند»، کامو معتقد است وسیله خود نیز باید اخلاقی باشد و نمی‌توان با هر وسیله‌ای به هدف رسید. کامو می‌گوید درباره‌ی جانِ دیگران باید محتاط بود. از همین روست که فکر می‌کنم شاید امروز هیچ‌کس به اندازه‌ی کامو به کارِ ما نیاید؛ او دقیقا همان انسانی است که دنیای امروز ما نیاز دارد.
آخرین اثری که شما از کامو منتشر کردید، نمایش‌نامه «تسخیرشدگان» است. آیا کتاب تازه‌ی دیگری از کامو در دست ترجمه و انتشار دارید؟
بله. کتاب بعدی که از کامو منتشر خواهد شد، کتاب 3جلدی «تغزلیات» اوست. کتاب‌هایی به نام‌های «تابستان»، «عیش» و «به پشت و به رو». این 3جلد در تابستان و توسط نشر ماهی منتشر خواهد شد.
شما چندسال پیش، جلد اول مجموعه‌ی جنگ‌وصلح را در قالب فصل‌نامه‌ نشریه مهرنامه منتشر کردید. چرا جلدهای بعدی این مجموعه منتشر نشد؟
راستش من برای همان یک جلد هم 200میلیون تومان از جیبم دادم و هیچ پولی به من ندادند. مهرنامه حتا با من حساب هم نکرد و من باید خودم همه‌ی هزینه‌ها را پرداخت می‌کردم. بنابراین ورشکست شدم و دیگر نتوانستم آن مجموعه را به آن شیوه منتشر کنم، اما قرار است «جنگ‌وصلح» به شکل یک مجموعه‌کتاب و در 10جلد منتشر شود: جنگ‌وصلح و فلسفه، جنگ‌وصلح و ادبیات، جنگ‌وصلح و زنان، جنگ‌وصلح و هنر، جنگ‌وصلح و حقوق و... . این کتاب‌ها در حال حروف‌چینی است و به زودی منتشر خواهد شد.
آیا پیش‌فروشِ جلد اول این مجموعه تجربه‌ای موفق بود؟
بله، بسیار موفق بود و بیش از 2500نفر جلد اول این مجموعه را پیش‌خرید کردند، من نیز همه‌ی پول را به ناشر مهرنامه دادم، اما مهرنامه این کتاب را حتا به خود من هم نداد. می‌گفتند پول بده و کتاب را بخر. گفتم من برای این کتاب کار کرده‌ام، حق و حقوقی دارم و شما باید دست‌کم به اندازه حق‌التالیف به من بدهید؛ اما ندادند و ناگزیر این اتفاقات افتاد.